Baza toksyn i roślin trujących dla psów i kotów
Kompendium 110 roślin, produktów spożywczych, leków i substancji chemicznych, które mogą zagrażać zdrowiu i życiu psa lub kota — z podziałem na 6 kategorii, substancją czynną, mechanizmem działania i typowymi objawami zatrucia.
To materiał edukacyjny, nie zastępuje konsultacji z lekarzem weterynarii. W razie podejrzenia zatrucia zawsze skontaktuj się z weterynarzem lub całodobowym centrum toksykologicznym dla zwierząt — patrz sekcja pierwszej pomocy poniżej.
Skala toksyczności 1–5
1. Rośliny doniczkowe i domowe
(30 pozycji)Popularne rośliny ozdobne trzymane w mieszkaniach i domach — najczęstsza przyczyna kontaktowych i pokarmowych zatruć u kotów, które mają swobodny dostęp do parapetów i doniczek.
Lilia
Lilium spp.
Substancja czynna: nieznane nefrotoksyny (prawdopodobnie steroidalne glikozydy) we wszystkich częściach rośliny, także w pyłku i wodzie z wazonu
Mechanizm / objawy: u kotów nawet minimalny kontakt (polizanie pyłku z sierści) prowadzi do ostrej niewydolności nerek w ciągu 24–72 h; u psów zwykle tylko łagodne dolegliwości żołądkowe
Difenbachia
Dieffenbachia spp.
Substancja czynna: szczawiany wapnia w postaci igiełkowatych kryształów (rafidów)
Mechanizm / objawy: silne podrażnienie jamy ustnej i gardła, obrzęk, nadmierne ślinienie, trudności w połykaniu zaraz po ugryzieniu liścia
Filodendron
Philodendron spp.
Substancja czynna: szczawiany wapnia (rafidy)
Mechanizm / objawy: podrażnienie błony śluzowej jamy ustnej, ślinienie, wymioty, w cięższych przypadkach obrzęk języka i gardła
Epipremnum / Potos
Epipremnum aureum
Substancja czynna: szczawiany wapnia (rafidy)
Mechanizm / objawy: pieczenie w jamie ustnej, ślinienie, wymioty, niechęć do jedzenia po ugryzieniu liścia
Zamiokulkas
Zamioculcas zamiifolia
Substancja czynna: szczawiany wapnia w niższym stężeniu niż u pokrewnych aroidów
Mechanizm / objawy: łagodne podrażnienie przewodu pokarmowego, ślinienie, sporadyczne wymioty
Aloes
Aloe vera
Substancja czynna: antrachinony i saponiny zawarte w lateksie pod skórką liścia
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, letarg, czasem zmiana zabarwienia moczu na czerwonawy
Kalanchoe
Kalanchoe spp.
Substancja czynna: bufadienolidy — glikozydy nasercowe
Mechanizm / objawy: wymioty i biegunka przy niewielkim spożyciu; przy większej ilości zaburzenia rytmu serca
Cyklamen
Cyclamen persicum
Substancja czynna: saponiny triterpenowe, w największym stężeniu w bulwie
Mechanizm / objawy: silne wymioty i biegunka; spożycie bulwy grozi drgawkami i zaburzeniami rytmu serca
Spatyfyllum (skrzydłokwiat)
Spathiphyllum spp.
Substancja czynna: szczawiany wapnia (rafidy)
Mechanizm / objawy: podrażnienie jamy ustnej, intensywne ślinienie, trudności w przełykaniu
Szeflera
Schefflera spp.
Substancja czynna: szczawiany wapnia (rafidy)
Mechanizm / objawy: podrażnienie jamy ustnej i gardła, ślinienie, wymioty
Bluszcz pospolity
Hedera helix
Substancja czynna: saponiny triterpenowe (hederyna)
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, nadmierne ślinienie; przy kontakcie ze skórą możliwe podrażnienie i rumień
Monstera
Monstera deliciosa
Substancja czynna: szczawiany wapnia (rafidy)
Mechanizm / objawy: obrzęk i pieczenie jamy ustnej, ślinienie, w cięższych przypadkach trudności w oddychaniu
Juka
Yucca spp.
Substancja czynna: saponiny steroidowe
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, nadmierne ślinienie po spożyciu liści
Dracena (szczęśliwy bambus)
Dracaena spp.
Substancja czynna: saponiny steroidowe
Mechanizm / objawy: wymioty (u kotów czasem z domieszką krwi), osłabienie, rozszerzone źrenice u kotów
Sagowiec (palma sago)
Cycas revoluta
Substancja czynna: cykazyna — glikozyd hepatotoksyczny, najwyższe stężenie w nasionach
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, żółtaczka i ostra niewydolność wątroby; pojedyncze nasiono może być śmiertelne dla psa
Amarylis
Hippeastrum spp.
Substancja czynna: alkaloidy likorynowe, głównie w cebuli
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, ślinienie i letarg; objawy nasilają się przy spożyciu cebuli
Hiacynt (doniczkowy)
Hyacinthus orientalis
Substancja czynna: alkaloidy likorynowe skoncentrowane w cebuli
Mechanizm / objawy: silne wymioty i biegunka, drżenia mięśniowe przy spożyciu cebuli
Aglaonema (diament)
Aglaonema spp.
Substancja czynna: szczawiany wapnia (rafidy)
Mechanizm / objawy: łagodne podrażnienie jamy ustnej, ślinienie
Kroton
Codiaeum variegatum
Substancja czynna: drażniące diterpenowe estry w mlecznym soku
Mechanizm / objawy: podrażnienie skóry i jamy ustnej przy kontakcie, wymioty po spożyciu liści
Begonia
Begonia spp.
Substancja czynna: najwyższe stężenie rozpuszczalnych szczawianów spośród popularnych roślin doniczkowych, zwłaszcza w bulwach
Mechanizm / objawy: silne podrażnienie jamy ustnej, nadmierne ślinienie, wymioty
Sansewieria (wężownica)
Dracaena trifasciata
Substancja czynna: saponiny steroidowe
Mechanizm / objawy: nudności, wymioty, biegunka po spożyciu liścia
Storczyk
Orchidaceae (rodzaje ozdobne)
Substancja czynna: brak istotnych toksyn u większości popularnych rodzajów
Mechanizm / objawy: co najwyżej łagodne rozstrojenie żołądka przy spożyciu dużej ilości liści lub podłoża
Fikus benjamina
Ficus benjamina
Substancja czynna: furanokumaryny w mlecznym soku (lateksie)
Mechanizm / objawy: podrażnienie skóry i jamy ustnej, ślinienie, wymioty
Szparagus ozdobny
Asparagus densiflorus
Substancja czynna: sapogeniny, głównie w jagodach
Mechanizm / objawy: zapalenie skóry przy powtarzającym się kontakcie, wymioty i biegunka po zjedzeniu jagód
Anturium
Anthurium spp.
Substancja czynna: szczawiany wapnia (rafidy)
Mechanizm / objawy: podrażnienie i obrzęk jamy ustnej, ślinienie, niechęć do jedzenia
Alokazja
Alocasia spp.
Substancja czynna: szczawiany wapnia w wysokim stężeniu (rafidy)
Mechanizm / objawy: silne podrażnienie jamy ustnej i gardła, obrzęk, ślinienie
Kaladium
Caladium spp.
Substancja czynna: szczawiany wapnia (rafidy)
Mechanizm / objawy: podrażnienie jamy ustnej, ślinienie, przy większym obrzęku trudności w oddychaniu
Adenium (różyczka pustynna)
Adenium obesum
Substancja czynna: glikozydy nasercowe w soku mlecznym
Mechanizm / objawy: wymioty, zaburzenia rytmu serca, przy dużej dawce ryzyko zatrzymania akcji serca
Palma areka
Dypsis lutescens
Substancja czynna: brak istotnych toksyn — bezpieczna alternatywa doniczkowa
Mechanizm / objawy: sporadyczne łagodne podrażnienie żołądka przy spożyciu dużej ilości liści
Pieniążek / drzewko szczęścia
Crassula ovata
Substancja czynna: substancja czynna nie w pełni zidentyfikowana
Mechanizm / objawy: wymioty, spowolniona akcja serca, brak koordynacji ruchowej, senność
2. Rośliny ogrodowe, krzewy i drzewa
(30 pozycji)Rośliny sadzone w ogrodach, na balkonach i w parkach — obejmuje jedne z najbardziej niebezpiecznych gatunków dla zwierząt domowych, w tym rośliny działające bezpośrednio na serce.
Oleander
Nerium oleander
Substancja czynna: glikozydy nasercowe (oleandryna)
Mechanizm / objawy: silne zaburzenia rytmu serca, wymioty, drżenia; śmiertelny nawet po spożyciu niewielkiej ilości liści
Cis pospolity
Taxus baccata
Substancja czynna: alkaloidy taksynowe
Mechanizm / objawy: nagłe zaburzenia i zatrzymanie akcji serca; objawy mogą wystąpić dopiero tuż przed zapaścią
Naparstnica purpurowa
Digitalis purpurea
Substancja czynna: glikozydy nasercowe (digoksyna)
Mechanizm / objawy: zaburzenia rytmu serca, wymioty, drgawki, osłabienie
Konwalia majowa
Convallaria majalis
Substancja czynna: glikozydy nasercowe (konwalatoksyna)
Mechanizm / objawy: wymioty, zaburzenia rytmu serca, drgawki, osłabienie
Zimowit jesienny
Colchicum autumnale
Substancja czynna: kolchicyna
Mechanizm / objawy: wymioty, krwotoczna biegunka, uszkodzenie szpiku kostnego, niewydolność wielonarządowa
Rącznik pospolity (rycynus)
Ricinus communis
Substancja czynna: rycyna zawarta w nasionach
Mechanizm / objawy: silne wymioty, krwotoczna biegunka, drgawki, niewydolność narządowa
Złotokap (złoty deszcz)
Laburnum anagyroides
Substancja czynna: cytyzyna
Mechanizm / objawy: wymioty, drgawki, przyspieszona akcja serca
Azalia / różanecznik
Rhododendron spp.
Substancja czynna: grajanotoksyny
Mechanizm / objawy: wymioty, ślinienie, osłabienie, zaburzenia rytmu serca
Bukszpan
Buxus sempervirens
Substancja czynna: alkaloidy (buksyna)
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, przy większych dawkach drgawki
Ostrokrzew
Ilex aquifolium
Substancja czynna: saponiny; dodatkowe ryzyko urazu mechanicznego od kolczastych liści
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, nadmierne ślinienie
Ligustr (bir)
Ligustrum vulgare
Substancja czynna: glikozydy (ligustryna)
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, osłabienie
Hortensja
Hydrangea macrophylla
Substancja czynna: glikozydy cyjanogenne
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, letarg; w rzadkich przypadkach objawy zatrucia cyjankiem przy dużej dawce
Żonkil / narcyz
Narcissus spp.
Substancja czynna: alkaloidy likorynowe, najwięcej w cebuli
Mechanizm / objawy: intensywne wymioty, biegunka, drgawki, spadek ciśnienia krwi
Kasztanowiec zwyczajny
Aesculus hippocastanum
Substancja czynna: eskulina (saponiny)
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, osłabienie, drżenia mięśniowe
Wawrzynek / laurowiśnia
Prunus laurocerasus
Substancja czynna: glikozydy cyjanogenne w liściach i pestkach
Mechanizm / objawy: trudności w oddychaniu, jaskrawoczerwone błony śluzowe, drgawki; przy dużej dawce zagrożenie życia
Grochodrzew (robinia)
Robinia pseudoacacia
Substancja czynna: robina i lektyny w korze i nasionach
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, osłabienie, rozszerzone źrenice
Bieluń / trąbka anioła
Brugmansia spp.
Substancja czynna: alkaloidy tropanowe (atropina, skopolamina)
Mechanizm / objawy: rozszerzone źrenice, przyspieszona akcja serca, dezorientacja, przy dużej dawce drgawki
Głóg
Crataegus spp.
Substancja czynna: śladowe ilości amigdaliny w pestkach
Mechanizm / objawy: co najwyżej łagodne dolegliwości żołądkowe przy spożyciu dużej liczby pestek
Jałowiec
Juniperus spp.
Substancja czynna: olejki eteryczne
Mechanizm / objawy: podrażnienie przewodu pokarmowego, wymioty, biegunka
Bez czarny (niedojrzały)
Sambucus nigra
Substancja czynna: glikozydy cyjanogenne w niedojrzałych owocach, liściach i korze
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, osłabienie
Orzech włoski (spleśniały)
Juglans regia
Substancja czynna: mikotoksyny (roquefortyna C) powstające w spleśniałych orzechach
Mechanizm / objawy: silne drgawki, drżenia mięśniowe, podwyższona temperatura ciała
Dąb (żołędzie)
Quercus spp.
Substancja czynna: taniny
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka czasem z krwią, przy dużych ilościach ryzyko uszkodzenia nerek
Łubin
Lupinus spp.
Substancja czynna: alkaloidy chinolizydynowe
Mechanizm / objawy: wymioty, ślinienie, przy dużej dawce drżenia mięśniowe
Groszek pachnący
Lathyrus odoratus
Substancja czynna: neurotoksyczny aminokwas beta-ODAP
Mechanizm / objawy: osłabienie tylnych kończyn, drżenia; przy długotrwałym spożyciu drgawki
Ostróżka (delfinium)
Delphinium spp.
Substancja czynna: alkaloidy diterpenowe
Mechanizm / objawy: ślinienie, wymioty, drżenia mięśniowe, w ciężkich przypadkach porażenie mięśni oddechowych
Tojad mocny (akonit)
Aconitum napellus
Substancja czynna: akonityna
Mechanizm / objawy: drętwienie, zaburzenia rytmu serca, drgawki, porażenie oddechowe — bardzo wysoka śmiertelność
Glicynia (wisteria)
Wisteria spp.
Substancja czynna: lektyny i glikozydy, głównie w strąkach i nasionach
Mechanizm / objawy: silne wymioty, biegunka, bóle brzucha
Rabarbar (liście)
Rheum rhabarbarum
Substancja czynna: wysokie stężenie rozpuszczalnych szczawianów w liściach
Mechanizm / objawy: wymioty, drżenia mięśniowe, przy dużej ilości ryzyko uszkodzenia nerek
Funkia (hosta)
Hosta spp.
Substancja czynna: saponiny
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, letarg
Piwonia
Paeonia spp.
Substancja czynna: paeonol
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, letarg przy spożyciu większej ilości kory lub kwiatów
3. Rośliny dzikie, łąkowe, leśne i grzyby
(15 pozycji)Rośliny i grzyby napotykane podczas spacerów w lesie, na łące lub w parku — szczególnie istotne przy zwierzętach, które eksplorują otoczenie pyskiem.
Muchomor sromotnikowy
Amanita phalloides
Substancja czynna: amatoksyny
Mechanizm / objawy: objawy utajone przez 6–24 h, potem wymioty, biegunka i postępująca niewydolność wątroby i nerek; wysoka śmiertelność
Muchomor czerwony
Amanita muscaria
Substancja czynna: muscymol i kwas ibotenowy
Mechanizm / objawy: ślinienie, drgawki, dezorientacja, zaburzenia neurologiczne
Szalej jadowity
Cicuta virosa
Substancja czynna: cykutoksyna
Mechanizm / objawy: gwałtowne drgawki i drżenia, śmierć może nastąpić w ciągu kilku godzin
Szczwół plamisty
Conium maculatum
Substancja czynna: alkaloidy piperydynowe (koniina)
Mechanizm / objawy: postępujące porażenie mięśni prowadzące do niewydolności oddechowej
Pokrzyk wilcza jagoda
Atropa belladonna
Substancja czynna: alkaloidy tropanowe (atropina)
Mechanizm / objawy: rozszerzone źrenice, przyspieszona akcja serca, drgawki, śpiączka
Bieluń dziędzierzawa (dziki)
Datura stramonium
Substancja czynna: alkaloidy tropanowe
Mechanizm / objawy: rozszerzone źrenice, przyspieszona akcja serca, dezorientacja, przy dużej dawce drgawki
Jaskier ostry
Ranunculus acris
Substancja czynna: protoanemonina
Mechanizm / objawy: podrażnienie jamy ustnej, ślinienie, wymioty; przy kontakcie ze skórą możliwe pęcherze
Sasanka
Pulsatilla vulgaris
Substancja czynna: protoanemonina w wyższym stężeniu niż u jaskrów
Mechanizm / objawy: silne podrażnienie przewodu pokarmowego, wymioty, biegunka
Kruszyna pospolita
Frangula alnus
Substancja czynna: antrachinony w korze i owocach
Mechanizm / objawy: silna biegunka, wymioty, bóle brzucha
Wilcze łyko
Daphne mezereum
Substancja czynna: mezereina i dafnina
Mechanizm / objawy: silne podrażnienie przewodu pokarmowego, krwawa biegunka, obrzęk krtani; kilka jagód może być śmiertelnych
Psianka słodkogórz
Solanum dulcamara
Substancja czynna: glikoalkaloidy (solanina)
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, osłabienie, drżenia mięśniowe
Kokornak powojnikowaty
Aristolochia clematitis
Substancja czynna: kwas arystolochowy
Mechanizm / objawy: wymioty i postępujące uszkodzenie nerek
Skrzyp polny
Equisetum arvense
Substancja czynna: tiaminaza rozkładająca witaminę B1
Mechanizm / objawy: przy przewlekłym spożyciu osłabienie i brak koordynacji ruchowej związane z niedoborem tiaminy
Czemierzyca zielona/biała
Veratrum viride / album
Substancja czynna: alkaloidy sterydowe (protoweratryna)
Mechanizm / objawy: ślinienie, wymioty, spowolnienie akcji serca, spadek ciśnienia, drgawki
Grzyby zawierające muskarynę
np. Inocybe spp., Clitocybe spp.
Substancja czynna: muskaryna
Mechanizm / objawy: nadmierne ślinienie i łzawienie, wymioty, biegunka, spowolnienie akcji serca (tzw. zespół SLUDGE)
4. Toksyny pokarmowe i produkty kuchenne
(15 pozycji)Produkty spożywcze bezpieczne dla ludzi, które mogą być toksyczne lub niebezpieczne mechanicznie dla psów i kotów.
Czekolada i kakao
teobromina, kofeina
Substancja czynna: teobromina i kofeina — metyloksantyny
Mechanizm / objawy: przyspieszona akcja serca, drżenia, drgawki; im ciemniejsza czekolada, tym wyższe ryzyko
Cebula i czosnek
Allium cepa, Allium sativum
Substancja czynna: N-propylodisiarczek i tiosiarczany
Mechanizm / objawy: uszkodzenie erytrocytów i niedokrwistość hemolityczna, osłabienie, ciemny mocz — objawy bywają opóźnione o kilka dni
Winogrona i rodzynki
Vitis vinifera
Substancja czynna: dokładna substancja toksyczna nieustalona
Mechanizm / objawy: ostra niewydolność nerek; dawka toksyczna jest nieprzewidywalna nawet u zwierząt, którym wcześniej nie szkodziła
Ksylitol (słodzik)
ksylitol
Substancja czynna: ksylitol wywołujący gwałtowny wyrzut insuliny
Mechanizm / objawy: nagła hipoglikemia, u psów dodatkowo ryzyko ostrej niewydolności wątroby
Awokado
Persea americana
Substancja czynna: persyna
Mechanizm / objawy: u psów i kotów zwykle łagodne wymioty i biegunka; u ptaków i niektórych innych gatunków ryzyko uszkodzenia serca
Orzechy makadamia
Macadamia integrifolia
Substancja czynna: substancja toksyczna nie w pełni zidentyfikowana
Mechanizm / objawy: osłabienie tylnych kończyn, drżenia, podwyższona temperatura ciała — zwykle ustępuje w 24–48 h
Alkohol
etanol
Substancja czynna: etanol
Mechanizm / objawy: depresja ośrodkowego układu nerwowego, hipoglikemia, kwasica, przy dużej dawce śpiączka
Kofeina
kawa, herbata, napoje energetyczne
Substancja czynna: kofeina
Mechanizm / objawy: przyspieszona akcja serca, drżenia, drgawki, podwyższona temperatura ciała
Surowe ciasto drożdżowe
drożdże piekarskie
Substancja czynna: etanol powstający podczas fermentacji w żołądku + rozprężanie ciasta
Mechanizm / objawy: ryzyko skrętu żołądka oraz zatrucia alkoholowego
Zepsute mięso i ryby
biogenne aminy, toksyny bakteryjne
Substancja czynna: aminy biogenne i toksyny bakteryjne (zatrucie pokarmowe)
Mechanizm / objawy: wymioty, biegunka, w skrajnych przypadkach wstrząs
Nadmiar soli
chlorek sodu
Substancja czynna: jony sodu w nadmiarze
Mechanizm / objawy: nadmierne pragnienie, wymioty, drgawki, przy dużych ilościach obrzęk mózgu
Gałka muszkatołowa
Myristica fragrans
Substancja czynna: mirystycyna
Mechanizm / objawy: dezorientacja, drgawki, przyspieszona akcja serca
Gotowane kości
kości drobiowe i rybne
Substancja czynna: ryzyko mechaniczne — gotowane kości łatwo się rozszczepiają na ostre odłamki
Mechanizm / objawy: perforacja przewodu pokarmowego, niedrożność jelit
Mleko i nabiał
laktoza
Substancja czynna: laktoza przy nietolerancji
Mechanizm / objawy: biegunka, wzdęcia, dyskomfort trawienny — zwykle bez zagrożenia życia
Pestki owoców pestkowych
jabłka, śliwki, morele, wiśnie
Substancja czynna: amigdalina uwalniająca cyjanek po rozgryzieniu pestki
Mechanizm / objawy: trudności w oddychaniu, jaskrawoczerwone błony śluzowe, przy dużej ilości rozgryzionych pestek drgawki
5. Leki ludzkie, weterynaryjne i suplementy
(10 pozycji)Leki z domowej apteczki oraz suplementy, które przypadkowo połknięte lub przedawkowane mogą zagrażać zdrowiu zwierzęcia.
Ibuprofen i inne NLPZ ludzkie
ibuprofen, naproksen i in.
Substancja czynna: hamowanie cyklooksygenazy (COX)
Mechanizm / objawy: owrzodzenia i perforacje przewodu pokarmowego, ostra niewydolność nerek
Paracetamol
paracetamol (acetaminofen)
Substancja czynna: toksyczne metabolity uszkadzające wątrobę i hemoglobinę
Mechanizm / objawy: u kotów methemoglobinemia i obrzęk pyska/łap już po niewielkiej dawce; u psów niewydolność wątroby
Leki przeciwdepresyjne (SSRI)
np. paroksetyna, fluoksetyna
Substancja czynna: nadmiar serotoniny w organizmie
Mechanizm / objawy: zespół serotoninowy — drżenia, podwyższona temperatura ciała, drgawki, przyspieszona akcja serca
Leki pobudzające (ADHD)
metylofenidat, amfetaminy
Substancja czynna: silna stymulacja ośrodkowego układu nerwowego i serca
Mechanizm / objawy: przyspieszona akcja serca, drgawki, przegrzanie organizmu — może być śmiertelne w małej dawce
Witamina D3 w suplementach i lekach
cholekalcyferol, kalcypotriol
Substancja czynna: nadmierna mobilizacja wapnia z kości
Mechanizm / objawy: hiperkalcemia, ostra niewydolność nerek, zwapnienie tkanek miękkich
Benzodiazepiny (leki uspokajające)
np. diazepam, alprazolam
Substancja czynna: nasilenie działania GABA w ośrodkowym układzie nerwowym
Mechanizm / objawy: u psów senność i brak koordynacji ruchowej; u kotów czasem paradoksalne pobudzenie lub agresja
Leki opioidowe przeciwbólowe
kodeina i pochodne
Substancja czynna: depresja ośrodka oddechowego
Mechanizm / objawy: nadmierna senność, spowolniony oddech, przy dużej dawce śpiączka
Leki na nadciśnienie
inhibitory ACE, beta-blokery
Substancja czynna: nadmierne obniżenie ciśnienia krwi i zwolnienie akcji serca
Mechanizm / objawy: osłabienie, omdlenia, bradykardia, w ciężkich przypadkach wstrząs
Suplementy żelaza
siarczan żelaza i in. preparaty multiwitaminowe
Substancja czynna: wolne żelazo uszkadzające błonę śluzową przewodu pokarmowego i wątrobę
Mechanizm / objawy: wymioty (czasem krwawe) i biegunka, po fazie utajonej niewydolność wątroby
Przedawkowane preparaty przeciwpasożytnicze
np. iwermektyna
Substancja czynna: nadmierne pobudzenie receptorów GABA w OUN, szczególnie groźne u ras z mutacją MDR1 (collie i pokrewne)
Mechanizm / objawy: brak koordynacji ruchowej, rozszerzone źrenice, drżenia, przy dużej dawce śpiączka
6. Chemia domowa, płyny techniczne i pestycydy
(10 pozycji)Środki czystości, chemia gospodarcza i preparaty ogrodnicze — źródło jednych z najcięższych zatruć, często wymagających natychmiastowej interwencji.
Płyn do chłodnic
glikol etylenowy
Substancja czynna: glikol etylenowy metabolizowany do kwasu szczawiowego
Mechanizm / objawy: słodki smak zachęca zwierzę do picia; prowadzi do ostrej niewydolności nerek — bardzo wysoka śmiertelność
Rodentycydy przeciwzakrzepowe
trutki na gryzonie
Substancja czynna: blokowanie regeneracji witaminy K
Mechanizm / objawy: niekontrolowane krwawienia wewnętrzne; objawy pojawiają się dopiero po kilku dniach
Środki czyszczące z wybielaczem
podchloryn sodu
Substancja czynna: silne działanie utleniające
Mechanizm / objawy: podrażnienie i oparzenia jamy ustnej i przełyku, wymioty, nadmierne ślinienie
Kapsułki do zmywarek i prania
stężone środki powierzchniowo czynne i zasady
Substancja czynna: działanie żrące skoncentrowanego detergentu
Mechanizm / objawy: oparzenia chemiczne jamy ustnej i przełyku, wymioty, trudności w oddychaniu przy zachłyśnięciu
Pestycydy fosforoorganiczne i karbaminianowe
środki owadobójcze do ogrodu
Substancja czynna: hamowanie acetylocholinesterazy
Mechanizm / objawy: nadmierne ślinienie i łzawienie, drgawki, porażenie mięśni oddechowych
Trutki na ślimaki
metaldehyd
Substancja czynna: silne pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego
Mechanizm / objawy: gwałtowne drgawki, wysoka temperatura ciała, drżenia mięśniowe — przebieg bardzo szybki
Kulki na mole
naftalina
Substancja czynna: uszkodzenie erytrocytów
Mechanizm / objawy: hemoliza, methemoglobinemia, uszkodzenie wątroby
Farby i rozpuszczalniki
aceton, terpentyna i in. lotne związki organiczne
Substancja czynna: lotne związki organiczne drażniące błony śluzowe i OUN
Mechanizm / objawy: podrażnienie dróg oddechowych, depresja ośrodkowego układu nerwowego, podrażnienie skóry i oczu
Baterie guzikowe
elektrolit zasadowy + reakcja elektrochemiczna
Substancja czynna: reakcja elektrochemiczna generująca prąd i uwalniająca zasadowy elektrolit w przewodzie pokarmowym
Mechanizm / objawy: oparzenia chemiczne przełyku i żołądka, ryzyko perforacji i martwicy tkanek
Preparaty do udrażniania rur
stężone kwasy lub zasady
Substancja czynna: silnie żrące stężone kwasy lub zasady
Mechanizm / objawy: głębokie oparzenia chemiczne jamy ustnej, przełyku i żołądka, ryzyko perforacji i wstrząsu
Narządy docelowe — na co zwrócić szczególną uwagę
Wiele toksyn atakuje wybiórczo konkretny narząd lub układ — poniżej przykładowe substancje z bazy pogrupowane wg głównego celu działania.
| Narząd / układ | Przykładowe źródła | Typowy sygnał ostrzegawczy |
|---|---|---|
| Nerki | Lilia (koty), winogrona i rodzynki, glikol etylenowy, NLPZ, dąb/żołędzie, liście rabarbaru | Wymioty, wzmożone lub zanikające pragnienie/oddawanie moczu, letarg — nawet z opóźnieniem 24–72 h |
| Wątroba | Sagowiec (palma sago), ksylitol, paracetamol, spleśniałe orzechy, muchomor sromotnikowy | Wymioty, żółtaczka, apatia — u części substancji objawy pojawiają się dopiero po fazie utajonej |
| Serce | Oleander, cis, naparstnica, konwalia, tojad, adenium, kalanchoe, azalia/różanecznik | Zaburzenia rytmu serca, osłabienie, omdlenia — jedna z najczęstszych przyczyn nagłej śmierci po zatruciu |
| Układ nerwowy | Metaldehyd, pestycydy fosforoorganiczne, czemierzyca, muchomor czerwony, iwermektyna, kofeina/teobromina | Drżenia mięśniowe, drgawki, brak koordynacji ruchowej, zmiany zachowania |
Pierwsza pomoc przy podejrzeniu zatrucia
Zachowaj spokój i zabezpiecz zwierzę oraz otoczenie — usuń dalszy dostęp do rośliny, produktu lub substancji.
Zabezpiecz próbkę lub opakowanie (liść, opakowanie leku, resztki produktu) — pokazanie jej lekarzowi znacznie przyspiesza diagnozę i leczenie.
Zanotuj czas kontaktu, przybliżoną ilość i wagę zwierzęcia — te informacje są kluczowe przy doborze leczenia.
Natychmiast skontaktuj się z lekarzem weterynarii lub całodobowym centrum toksykologicznym dla zwierząt — nie czekaj na wystąpienie objawów, wiele zatruć ma fazę utajoną.
NIE wywołuj wymiotów samodzielnie ani na własną rękę. Przy substancjach żrących, pochodnych ropy naftowej lub gdy zwierzę jest nieprzytomne albo ma drgawki, wywołanie wymiotów pogarsza stan — grozi zachłystowym zapaleniem płuc lub dodatkowymi oparzeniami przełyku. O tym, czy i jak wywołać wymioty, decyduje wyłącznie lekarz weterynarii.
Przewieź zwierzę do kliniki możliwie szybko — jeśli to możliwe, zadzwoń wcześniej, żeby zespół mógł się przygotować.
Nie podawaj samodzielnie mleka, soli, węgla aktywnego ani innych domowych „antidotów” bez wyraźnego wskazania lekarza — część z nich może pogorszyć stan zwierzęcia.
Najczęstsze pytania
Czy każda toksyczna roślina jest równie niebezpieczna dla psów i kotów?
Nie. Wrażliwość gatunkowa bywa bardzo różna — koty są wyjątkowo wrażliwe na lilie, a psy szczególnie na ksylitol i winogrona. Toksyczność zależy też od dawki w stosunku do masy ciała, dlatego mały pies i duży pies mogą zareagować zupełnie inaczej na tę samą ilość.
Co zrobić, jeśli podejrzewam zatrucie, ale zwierzę nie ma jeszcze żadnych objawów?
Skontaktuj się z lekarzem weterynarii lub centrum toksykologicznym od razu, nie czekając na objawy. Wiele zatruć — m.in. lilie, paracetamol czy glikol etylenowy — ma fazę utajoną, podczas której zwierzę wygląda pozornie zdrowo, a opóźnienie leczenia znacząco zmniejsza szanse na powrót do zdrowia.
Czy poziom toksyczności „1/5” oznacza, że dana substancja jest bezpieczna?
Nie do końca. Skala pokazuje względne ryzyko i typowe nasilenie reakcji przy przeciętnej dawce, a nie pełne bezpieczeństwo. Indywidualna wrażliwość, alergie, choroby współistniejące i masa ciała zwierzęcia mogą zmienić przebieg — każda niepokojąca reakcja zasługuje na kontakt z weterynarzem.
Czy ta baza zastępuje konsultację z weterynarzem lub centrum toksykologicznym?
Nie — to materiał edukacyjny i orientacyjny, pomocny w rozpoznaniu zagrożenia i przygotowaniu się do rozmowy z lekarzem. W razie podejrzenia zatrucia zawsze skontaktuj się z lekarzem weterynarii lub całodobowym centrum toksykologicznym dla zwierząt.