Owczarek środkowoazjatycki (Alabaj)

Alabaj przez tysiące lat pracował bez pasterza w zasięgu wzroku: stado szło stepem, wilki podchodziły nocą, a pies sam rozpoznawał zagrożenie, sam decydował o ataku i sam kończył sprawę. Z tego wynika wszystko, co opiekun zobaczy w Polsce. Terytorium jest dla niego pojęciem, nie nawykiem — ogród, dom, samochód i ludzie, którzy w nich są, należą do stada; wszystko, co wchodzi z zewnątrz, jest obce, dopóki alabaj nie postanowi inaczej, a postanawia powoli i nie na komendę. Wobec własnej rodziny jest spokojny, cierpliwy, w domu wręcz flegmatyczny — leży w przejściu i pilnuje, nie domaga się zabawy, nie chodzi za człowiekiem po mieszkaniu. Wobec obcych (2/5) nie szczeka wesoło ani nie wita; obserwuje, staje w drodze, a przy próbie wejścia bez gospodarza — zatrzymuje. To nie jest agresja w sensie psa lękliwego, tylko praca; problem w tym, że kurier, sąsiad i teściowa nie znają się na pracy alabaja. Z dziećmi własnymi (3/5) jest opiekuńczy i znosi wiele, ale nie rozróżnia zabawy od napaści, kiedy cudze dziecko przewraca jego dziecko — dlatego dzieci znajome i ich zabawy na podwórku wymagają obecności dorosłego zawsze, bez wyjątków. Z obcymi psami (2/5) jest najtrudniejszy: w Turkmenistanie do dziś organizuje się zapasy alabajów (pies ma przewrócić i przytrzymać, nie zabić), a selekcja na dominację wobec innych psów jest w rasie od stuleci — dorosły samiec nie toleruje obcego samca na swoim terenie i rzadko poza nim; psi park nie istnieje. W domu z drugim psem odmiennej płci, od szczenięcia, bywa dobrze. Aktywność ma nocną: w dzień śpi w cieniu, po zmroku obchodzi ogród i reaguje na każdy dźwięk za płotem głębokim, rzadkim szczeknięciem (3/5), które słychać przez trzy działki. Dojrzewa 3 lata, i pies dwuletni, który zaczyna „nagle” kwestionować obcych i decyzje opiekuna, nie zmienia charakteru — dorasta do niego.

Alabaja nie wychowuje się do posłuszeństwa, tylko do współpracy na jasnych zasadach, i różnica jest praktyczna: komendę „siad” pozna w dwa dni (inteligencja 4/5), a wykona ją wtedy, kiedy uzna, że opiekun ma powód (uczenie 3/5). Przymus nie działa — 70 kg psa, który postanowił nie iść, nie idzie, a pies, którego siłą zmuszano, w wieku 3 lat odpowie tym samym. Działa konsekwencja: te same zasady od pierwszego dnia (gdzie wolno leżeć, kto wchodzi pierwszy przez furtkę, że gość wprowadzony przez gospodarza jest nietykalny), egzekwowane spokojnie i zawsze. Socjalizacja do 4 miesiąca jest najważniejszą inwestycją w życiu tego psa: obcy ludzie w domu (za wiedzą gospodarza), miasto, dzieci, klinika, inne psy pod kontrolą — nie po to, żeby alabaj polubił obcych, bo nie polubi, ale żeby ich znał i nie reagował na nich lękiem, który u tej rasy kończy się ugryzieniem. Trzy rzeczy do opanowania przed osiągnięciem 40 kg: chodzenie na luźnej smyczy (kaganiec i szelki z uchwytem są w Polsce obowiązkiem rozsądku, nie prawa), „zostaw” wobec obcego psa i wołanie — z tym, że wołanie alabaja działa na 80 %, a 20 % to sytuacje, w których pies uznał, że stado jest zagrożone; dlatego bez smyczy chodzi tylko za własnym płotem. Ruch: 3/5 — 60–90 minut marszu dziennie w dwóch turach wystarcza, nie potrzebuje biegania ani sportu; to, czego potrzebuje, to teren do obchodzenia, czyli ogród z płotem 2 m, pełnym, bez prześwitów (widok na ulicę przez siatkę to całonocne stróżowanie z komentarzem). Kojec lub łańcuch odpadają — alabaj na łańcuchu to pies z frustracją i 70 kg. Mieszkanie (1/5) odpada z trzech powodów: masa, klatka schodowa pełna obcych i brak terytorium do obchodzenia. Samotność znosi znakomicie — 8 godzin w ogrodzie to dla niego dzień pracy — pod warunkiem, że ogród jest jego. Kopiowanie uszu i ogona, w krajach pochodzenia tradycja, w Polsce jest zabronione ustawą o ochronie zwierząt od 2012 roku; szczenię z obciętymi uszami z „importu” to szczenię z nielegalnego źródła.

Alabaj jest rasą naturalną, selekcjonowaną przez klimat i wilki, nie przez wystawy, i zdrowie ma dobre (4/5, 10–13 lat) jak na masę — ale masa jest tym, co go obciąża. Stawy: dysplazja bioder i łokci (HD/ED) występuje i ma znaczenie u psa, który waży 70 kg; prześwietlenia rodziców z oceną (w ZKwP wymagane do hodowli), u szczenięcia zakaz schodów w dół, skoków z auta i zabawy z dużym psem do 12 miesiąca oraz waga poniżej krzywej, nie powyżej — szczenię alabaja ma wyglądać szczupło aż do 2 roku, i sąsiedzi będą mówić, że jest głodzone. Panosteitis (wędrująca kulawizna u psa 5–14 miesięcy) jest częste u szybko rosnących olbrzymów i mija samo, ale wymaga odpoczynku. Zerwanie więzadła krzyżowego u dorosłego psa z nadwagą to operacja i 2–3 miesiące ograniczeń — profilaktyką jest waga. Żołądek: skręt żołądka w każdej rasie o głębokiej klatce i 60+ kg — dwa-trzy posiłki dziennie, spokój godzinę po jedzeniu, a gastropeksja (przyszycie żołądka) przy kastracji jest u alabaja decyzją rozsądną. Objawy: próby wymiotów bez treści, twardy brzuch, niepokój — klinika w ciągu godziny. Tarczyca: niedoczynność u psów w średnim wieku — przyrost wagi bez zmiany karmy, łysienie symetryczne — badanie T4/TSH. Przegrzanie: gęsty podszerstek, który na stepie chroni przed upałem i mrozem, w polskim lipcu bez cienia i wody kończy się udarem — cień, woda, spacery rano i po zmroku, nigdy golenie (podszerstek odrasta źle). Klinika: znieczulenie, leki przeciwpasożytnicze i każda procedura liczone od 70 kg kosztują 2–3 razy więcej niż u psa 25-kilogramowego, a alabaj w klinice jest psem, którego nie każdy lekarz chce badać — kaganiec i opiekun trzymający psa są obowiązkiem wobec personelu, i przyzwyczaja się do nich szczenię. Szczepienia i odrobaczanie standardowe; kastracja psa stróżującego nie zmienia charakteru terytorialnego, a u samca zmniejsza agresję wobec innych samców tylko częściowo.

Szata alabaja jest dwuwarstwowa — twardy włos okrywowy (krótki lub półdługi, w typie turkmeńskim krótszy) i gęsty, wełnisty podszerstek — i przez większość roku wymaga 15 minut w tygodniu ze zgrzebłem. Dwa razy w roku, wiosną i jesienią, pies zrzuca podszerstek w całości (linienie 5/5): przez 3–4 tygodnie codziennie wychodzi z niego tyle wełny, ile z owcy, i to w kłębach, które fruwają po ogrodzie — furminator lub grabie do podszerstka codziennie, najlepiej na dworze, i nie ma metody, która to skróci. Kąpiel 2–3 razy w roku, i to jest operacja: pies nie mieści się w wannie, w myjni samoobsługowej trzeba go najpierw oswoić z hałasem suszarki, a mokry podszerstek schnie dobę — kąpiel latem, w ciepły dzień, w ogrodzie. Golenie na lato jest błędem: podszerstek izoluje od upału tak samo jak od mrozu, a po goleniu odrasta nierówno i pies traci ochronę na kilka miesięcy. Uszy: u psa z naturalnymi uszami (w Polsce wszystkie legalnie urodzone) półobwisłe, kontrola raz w tygodniu; u importów z kopiowanymi uszami kanał jest odsłonięty i brud dostaje się łatwiej. Pazury co 3–4 tygodnie — na trawniku się nie ścierają, a długi pazur u 70 kg zmienia postawę łapy. Zęby: szczotkowanie 2–3 razy w tygodniu od szczenięcia, bo dorosłemu alabajowi nikt nie otworzy pyska na siłę. Łapy: między poduszkami zimą sól i lód, latem asfalt — sprawdzać po spacerze. Legowisko: alabaj z wyboru śpi na dworze, na ziemi lub betonie, w cieniu — buda ocieplona jest dla niego dobra zimą, a latem woli ziemię pod krzakiem; w domu legowisko ortopedyczne, największy rozmiar, bo łokcie na twardym dostają odleżyny (higromy). Pielęgnacja alabaja to nie koszt groomera — to czas i zgrzebło, i przez dwa miesiące w roku odkurzacz codziennie.

Alabaj zjada mniej, niż sugeruje jego masa, bo ma metabolizm stepowego stróża — psa, który żywił się resztkami od pasterzy i przeżywał chude sezony. Dorosły pies 60–70 kg o energii 3/5 potrzebuje około 2200–3000 kcal dziennie, czyli 550–750 g dobrej suchej karmy — 17–22 kg miesięcznie, 250–450 zł w karmie dla ras olbrzymich; w żywieniu surowym 1,2–1,5 kg mięsa z kośćmi dziennie, co przy tej masie jest tańsze niż u wielu ras dużych, ale wymaga zamrażarki na 50 kg. Szczenię jest najważniejszym okresem: karma dla szczeniąt ras olbrzymich (białko 24–26 %, wapń 1–1,2 %, umiarkowana kaloryczność), trzy posiłki do 6 miesiąca, potem dwa; żadnego dokarmiania wapniem ani „dla wzmocnienia kości” — nadmiar wapnia u rosnącego olbrzyma to deformacje łokci i OCD, a szczenię alabaja, które w wieku 6 miesięcy waży 35 kg, jest za ciężkie, nie za lekkie. Wzrost trwa 18–24 miesiące, masę mięśniową pies dobiera do 3 roku. Dorosły: dwa posiłki, nie jeden, z powodu skrętu żołądka; miska na podłodze, spokój po jedzeniu, woda dostępna stale, ale nie litr naraz po karmie. Alabaj jest właścicielem swojej miski — pies stróżujący pilnuje jedzenia jak terytorium — dlatego od szczenięcia uczy się go, że ręka opiekuna przy misce dodaje jedzenie, nie zabiera, a dzieci nie podchodzą do jedzącego psa nigdy. Waga: żebra wyczuwalne pod dłonią bez naciskania, talia widoczna z góry, ważenie co miesiąc w klinice; alabaj z nadwagą to alabaj z więzadłem krzyżowym do operacji. Przysmaki: nie pracuje za jedzenie i ich nie potrzebuje. Suplementy: omega-3 dla stawów i skóry przez cały rok, glukozamina z chondroityną od 5 roku, tauryna tylko po badaniu serca — u psa z dawką liczoną od 70 kg każdy suplement konsultuje się z lekarzem. Zimą na dworze zapotrzebowanie rośnie o 10–20 % — pies śpiący w budzie przy −15 °C dostaje więcej, nie tyle samo.